ভূপেন হাজৰিকাৰ সংগীত-জীৱনৰ বহু কথা আমি জানো; কিন্তু বহু কথা এতিয়াও জনা হোৱা নাই। তেওঁৰ গীত আৰু সুৰে অসমীয়া ভাষাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি বাংলা, হিন্দীকে ধৰি ভাৰতীয় বিভিন্ন ভাষাৰ সংগীত-জগতত প্ৰৱেশ কৰিছিল। কিন্তু এই যাত্ৰাৰ এটা বিস্ময়কৰ দিশো আছে—কেতিয়াবা সুৰটো গৈছে, নতুন ভাষাত নতুন ৰূপত জনপ্ৰিয় হৈছে, অথচ মূল সুৰকাৰ হিচাপে ভূপেন হাজৰিকাৰ নামটো ক’তো দেখা নাযায়।
এয়া কেৱল কৃতিত্বৰ প্ৰশ্ন নহয়; এয়া চিনেমাৰ সংগীত-ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুসন্ধানৰ বিষয়।
১৯৫৬ চনত মুক্তি পোৱা ‘এৰা বাটৰ সুৰ’ ভূপেন হাজৰিকাৰ পৰিচালনাৰে নিৰ্মিত অসমীয়া চিনেমা। কাহিনী, চিত্ৰনাট্য আৰু সংগীতৰ দায়িত্বও তেওঁৰেই আছিল। সেই চিনেমাৰ ‘জোনাকৰে ৰাতি, অসমীৰে মাটি...’ গীতটো ভূপেন হাজৰিকাৰ ৰচনা আৰু সুৰত লতা মংগেশকাৰৰ কণ্ঠত ৰেকৰ্ডিং হৈছিল। গীতটোৱে অসমত চৰ্চা লাভ কৰাৰ লগতে কলকাতাৰ সংবাদ মাধ্যমতো আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰিছিল।
কিন্তু মাত্ৰ দুবছৰৰ পাছতেই এই গীতটোৰ সুৰক কেন্দ্ৰ কৰি এটা নতুন অধ্যায়ৰ সন্ধান পোৱা যায়। ১৯৫৮ চনত লেখৰাজ ভাকৰীৰ ‘সাহাৰা’ চিনেমাত হেমন্ত কুমাৰৰ সংগীতত লতা মংগেশকাৰৰ কণ্ঠত এটা হিন্দী গীত ব্যৱহৃত হৈছিল, যাৰ সুৰৰ সৈতে ‘জোনাকৰে ৰাতি...’-ৰ গভীৰ সাদৃশ্যৰ কথা উত্থাপন হৈছে। সেই সময়ৰ ‘কিংষ্টাৰ’ নামৰ চিনে-সাপ্তাহিকত হেমন্ত কুমাৰৰ শীৰ্ষ দহটা গীতৰ তালিকাত এই গীতটোৱে স্থান লাভ কৰিছিল বুলিও তথ্য পোৱা যায়।
স্বাভাৱিকতেই প্ৰশ্ন উঠে—এটা অসমীয়া গীতৰ সুৰ নতুন ভাষাত নতুন ৰূপত ব্যৱহৃত হোৱাৰ সময়ত মূল সুৰকাৰ ভূপেন হাজৰিকাৰ নাম কিয় নাথাকিল?
এই প্ৰশ্নটোৱেই ভূপেন হাজৰিকাৰ সুৰৰ যাত্ৰাৰ অধিক বিস্তৃত অনুসন্ধানৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে।
এই প্ৰসংগত মহেশ ভাটৰ ‘অৰ্থ’-ৰ কথাও উল্লেখযোগ্য। সমসাময়িক চৰ্চা অনুসৰি, মহেশ ভাটে চিনেমাখনৰ সংগীতৰ দায়িত্ব ভূপেন হাজৰিকাক দিব বিচাৰিছিল। ভূপেন হাজৰিকাৰ পৰা সেউজ সংকেত নোপোৱাত পাছত জগজিৎ সিং আৰু চিত্ৰা সিঙে ‘অৰ্থ’-ৰ সংগীতৰ দায়িত্ব লয় বুলি সেই সময়ৰ আলোচনাত উল্লেখ হৈছিল।
এই ঘটনাৰ প্ৰসংগতে আৰছদ ৰিয়াজে ‘কিংষ্টাৰ’ত ভূপেন হাজৰিকাৰ বিষয়ে লিখিছিল বুলি উদ্ধৃতি পোৱা যায়। তেওঁৰ মন্তব্যৰ পৰা জানিব পাৰি যে মহেশ ভাটকে ধৰি কেইবাগৰাকীও চিনেমা-নিৰ্মাতা সংগীতৰ পৰামৰ্শ বিচাৰি ভূপেন হাজৰিকাৰ ওচৰলৈ গৈছিল। তেওঁ লগতে আনুষ্ঠানিকভাৱে ভূপেন হাজৰিকাৰ নাম জড়িত নথকা কেইবাখনো চিনেমাৰ সংগীততো তেওঁৰ সৃষ্টিৰ ‘অনুভৱ’ পোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল।
এই মন্তব্যৰ গুৰুত্ব ইয়াতেই—ভূপেন হাজৰিকাৰ সংগীতৰ প্ৰভাৱ কেৱল তেওঁৰ নাম থকা চিনেমাসমূহতে সীমাবদ্ধ নাছিল নেকি?
এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰোঁতে আন এটা বহুচৰ্চিত উদাহৰণো সন্মুখলৈ আহে—‘ৰইছ’ চিনেমাৰ ‘উড়ি উড়ি যায়ে’। ২০১৭ চনত মুক্তি পোৱা এই গীতটোৰ সুৰৰ সৈতে ভূপেন হাজৰিকাই ১৯৭০ চনত ৰচনা আৰু সুৰ কৰা, জয়ন্ত হাজৰিকাৰ কণ্ঠত ৰেকৰ্ড হোৱা ‘আজি জীৱন বুটলিবি হাঁহি হাঁহি আহ্...’ গীতটোৰ সাদৃশ্যৰ কথা বহুতে লক্ষ্য কৰিছে।
দুয়োটা গীত মন দি শুনিলে সুৰৰ চলন, গতি আৰু বিন্যাসৰ কিছু মিল স্পষ্টভাৱে অনুভৱ কৰিব পাৰি। অৱশ্যে সাদৃশ্য মানেই সুৰৰ প্ৰত্যক্ষ গ্ৰহণ বুলি সিদ্ধান্তত উপনীত হ’বলৈ অধিক প্ৰামাণিক সংগীত-নথি আৰু সৃষ্টিকৰ্তাৰ বক্তব্যৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু এই সাদৃশ্যই অনুসন্ধানৰ প্ৰশ্নটো উত্থাপন কৰিবলৈ যথেষ্ট—ভূপেন হাজৰিকাৰ সুৰ কিমানবাৰ আন ভাষাৰ সংগীতত নতুন ৰূপত ব্যৱহৃত হৈছে?
আৰু সেই ক্ষেত্ৰসমূহত তেওঁৰ নাম কিমানবাৰ যথাযথভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে?
এই প্ৰশ্নটো জয়ৰাজ পৰিচালিত মালয়ালম চিনেমা ‘দেশাডানম’-ৰ ক্ষেত্ৰত আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে।
১৯৯৬ চনত মুক্তি পোৱা ‘দেশাডানম’-ৰ উপলব্ধ সংগীত-নথিত ভূপেন হাজৰিকাৰ নাম পোৱা নাযায়। চিনেমাখনৰ সংগীতৰ সৈতে কৈথপ্ৰম পৰিয়ালৰ নাম জড়িত। কিন্তু ভূপেন হাজৰিকাৰ অনুলিখিত আত্মজীৱনী ‘মই এটি যাযাবৰ’-ৰ পৰিবৰ্ধিত সংস্কৰণ (২০১৩)-ৰ ৫২৬ নং পৃষ্ঠাত ‘দেশাডানম’-ৰ সংগীতৰ কামৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কৰ উল্লেখ আছে।
ইয়াৰ উপৰি ১৯৯৭ চনৰ এক সমসাময়িক আলোচনাত জয়ৰাজৰ পৰৱৰ্তী এখন চিনেমাৰ সংগীতৰ বাবে কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট সংগীতজ্ঞৰ নাম একেলগে উল্লেখ কৰা হৈছিল। সেই তালিকাত ভূপেন হাজৰিকাৰ নামো আছিল। অৰ্থাৎ জয়ৰাজ আৰু ভূপেন হাজৰিকাৰ মাজত সংগীতকেন্দ্ৰিক যোগাযোগৰ এটা সমসাময়িক সূত্ৰ আছিল।
কিন্তু ১৯৯৭ চনৰ সেই প্ৰকল্পটো ‘দেশাডানম’ নাছিল।
তেন্তে স্বাভাৱিক প্ৰশ্ন—‘দেশাডানম’-তো ড° হাজৰিকাৰ কোনো পূৰ্বৰ সুৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল নেকি? যদি হৈছিল, সেই সুৰৰ উৎস ক’ত? আৰু যদি তেওঁৰ কোনো সুৰ ব্যৱহৃত হৈছিল, তেন্তে মূল সুৰকাৰ হিচাপে তেওঁৰ নাম কিয় উপলব্ধ কৃতিত্বৰ তালিকাত দেখা নাযায়?
ভূপেন হাজৰিকাৰ ক্ষেত্ৰত এনে ঘটনা আৰু কিমানবাৰ ঘটিছে?
কিমানটা সুৰ আন ভাষাৰ চিনেমাত নতুন ৰূপত ব্যৱহৃত হৈছে? কিমান ক্ষেত্ৰত মূল সুৰকাৰ হিচাপে তেওঁৰ নাম যথাযথভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে? আৰু কিমান ক্ষেত্ৰত সুৰটো ভূপেন হাজৰিকাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকিলেও কৃতিত্বৰ পাতত তেওঁৰ নাম অনুপস্থিত?
এই প্ৰশ্নবোৰৰ সম্পূৰ্ণ উত্তৰ এতিয়াও আমাৰ হাতত নাই। সেয়ে কোনো এটা উদাহৰণৰ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত দিয়াৰ সলনি প্ৰয়োজন নথি, ৰেকৰ্ড, কৃতিত্বৰ তালিকা, সমসাময়িক সংবাদ-প্ৰতিবেদন, ৰেকৰ্ড কোম্পানীৰ তথ্য আৰু সংশ্লিষ্ট সৃষ্টিকৰ্তাসকলৰ বক্তব্য মিলাই এক সুসংগঠিত অনুসন্ধানৰ।
উৰিষ্যা, গোৱাৰ পৰা নিৰ্মাণ হোৱা চিনেমাতো ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতৰ সুৰ ব্যৱহাৰৰ চৰ্চা শুনা যায়। সেই দাবীসমূহো নথিৰে পৰীক্ষা কৰা প্ৰয়োজন।
অৰ্থাৎ অনুসন্ধানটো কেৱল ‘সুৰ মিলিছে নে নাই’ ত সীমাবদ্ধ নহয়। মূল প্ৰশ্নটো অধিক গভীৰ—এজন সুৰকাৰৰ সৃষ্টিয়ে যেতিয়া ভাষা, অঞ্চল আৰু সময় অতিক্ৰম কৰি নতুন ৰূপ লাভ কৰে, তেতিয়া সেই সৃষ্টিৰ উৎস আৰু স্ৰষ্টাৰ নাম ইতিহাসত কিদৰে সংৰক্ষিত হয়?
ভূপেন হাজৰিকাৰ সুৰৰ যাত্ৰাৰ এই অজানা অধ্যায়টো সেয়ে কেৱল কৌতূহলৰ বিষয় নহয়; ভাৰতীয় চিনেমাৰ সংগীত-ইতিহাস, সৃষ্টিৰ স্বত্ব আৰু কৃতিত্ব-লিপিবদ্ধকৰণৰ ইতিহাসৰ বাবেও ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণাৰ বিষয়।
মন্তব্যসমূহ
একটি মন্তব্য পোস্ট করুন