গীতটো যেন এখন মুকলি চিঠি!
“শরৎবাবু,
খোলা চিঠি দিলাম তোমার কাছে
তোমার ‘গফুর’ এখন
কোথায় কেমন আছে?
তুমি জানো না
হারিয়ে গেছে কোথায় কখন
তোমার ‘আমিনা’...”
প্ৰাপক কথাশিল্পী শৰৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়!
--চিঠিখনৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নটো কেৱল শৰৎচন্দ্ৰৰ সাহিত্যৰ বিষয়ে নহয়।
--দৰিদ্ৰতা, অনাহাৰ, কৃষিজীৱনৰ সংকট, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু স্বাধীনতাৰ পাছতো অব্যাহত থকা সামাজিক হাহাকাৰৰ প্ৰশ্ন।
গীতটোৰ আৰম্ভণিতেই সেই চিঠিৰ সুৰ--
“শরৎবাবু, খোলা চিঠি দিলাম তোমার কাছে...”।
তাৰ পাছতেই আহে শৰৎচন্দ্ৰৰ ‘মহেশ’ গল্পৰ গফুৰ, আমিনা আৰু মহেশ।
‘মহেশ’ বাংলা সাহিত্যৰ এক গভীৰ মানৱিক গল্প। ১৮৭৬ চনৰ ১৫ ছেপ্টেম্বৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা শৰৎচন্দ্ৰৰ সাহিত্যত সমাজৰ প্ৰান্তীয় আৰু নিপীড়িত মানুহৰ জীৱন বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। ২০২৬ চনত তেওঁৰ জন্মৰ ১৫০ বছৰ পূৰ্ণ হৈছে।
“গত বছর বন্যা হল, এ-বছর খরা
ক্ষেতের ফসল পুড়িয়ে দিল মাঠ শুকিয়ে ‘মরা’
একমুঠো ঘাস পায় না ‘মহেশ’
দুঃখ ঘোচে না
তুমি জানো না...”
‘মহেশ’ৰ কেন্দ্ৰত আছে কাশীপুৰৰ দৰিদ্ৰ কৃষক গফুৰ, তেওঁৰ কন্যা আমিনা আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰা বলধ মহেশ। গল্পটোৰ মূল বেদনাৰ সৈতে জড়িত খৰাং, খাদ্যৰ অভাৱ, কৃষিজীৱনৰ অনিশ্চয়তা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক ক্ষমতাৰ বৈষম্য। শৰৎচন্দ্ৰৰ মূল পাঠত গফুৰ আৰু আমিনাৰ জীৱনৰ সৈতে মহেশৰ সম্পৰ্ক অত্যন্ত গভীৰভাৱে চিত্ৰিত হৈছে।
এই সাহিত্যিক পৃথিৱীখনকেই শিৱদাস বন্দ্যোপাধ্যায়ে বহু বছৰৰ পাছত গীতলৈ লৈ আহিছে।
গীতটোৰ credit সম্পৰ্কে দুটা পৃথক সংৰক্ষিত উৎসত একে তথ্য পোৱা যায়—
কথা: শিৱদাস বন্দ্যোপাধ্যায়
সুৰ: অংশুমান ৰায়
শিল্পী: ভূপেন হাজৰিকা।
[বহুতে বহুত মাধ্যমত চৰ্চা কৰাৰ দৰে এই বিশেষ গীতটোৰ সুৰকাৰ ভূপেন হাজৰিকা নহয়; অংশুমান ৰায়। ভূপেন হাজৰিকা ইয়াত কণ্ঠশিল্পী।]
গীতটোৰ আৰম্ভণিতেই শৰৎচন্দ্ৰক সোধা হৈছে গফুৰৰ বৰ্তমান অৱস্থাৰ কথা। আমিনাৰো সন্ধান বিচৰা হৈছে। এইখিনিতে সাহিত্যৰ কাল্পনিক চৰিত্ৰ যেন বাস্তৱৰ মানুহ হৈ উঠে।
মূল বাংলা গীতৰ আৰম্ভণিৰ এটা চুটি অংশ—
“তোমার ‘গফুর’ এখন / কোথায় কেমন আছে?”
প্ৰশ্নটো আপাতদৃষ্টিত সৰল। শৰৎচন্দ্ৰই সৃষ্টি কৰা মানুহবোৰ এতিয়া ক’ত? কিন্তু গীতটোৰ পৰৱৰ্তী অংশই এই প্ৰশ্নটোক ব্যক্তিগত স্মৃতিৰ পৰা সামাজিক প্ৰশ্নলৈ লৈ যায়।
শৰৎচন্দ্ৰৰ ‘মহেশ’ত গফুৰৰ দৰিদ্ৰতা কেৱল এজন ব্যক্তিৰ দৰিদ্ৰতা নহয়। তাৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে কৃষি-ব্যৱস্থা, জমিদাৰী ক্ষমতা, খাদ্যৰ সংকট আৰু সামাজিক অসমতা। গীতিকাৰে সেই পটভূমিক স্বাধীনোত্তৰ সময়ৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।
গীতটোত বান আৰু খৰাঙৰ উল্লেখ আছে। পথাৰৰ ফচল নষ্ট হয়। মহেশৰ বাবে একমুঠি ঘাঁহো জোগাৰ নহয়। গীতিকাৰৰ দৃষ্টিত মহেশ সেয়ে কেৱল শৰৎচন্দ্ৰৰ গল্পৰ এটা জন্তু নহয়; সি অনাহাৰে থকা কৃষিজীৱনৰ প্ৰতীকী উপস্থিতি লাভ কৰে।
এই অংশৰ এটা সংক্ষিপ্ত বাংলা উদ্ধৃতি—
“একমুঠো ঘাস পায় না ‘মহেশ’...”।
শৰৎচন্দ্ৰৰ ‘মহেশ’ৰ মূল কাহিনীৰ সৈতে গীতটোৰ এই সংযোগ অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। মূল গল্পত খাদ্য আৰু খৰাঙৰ সংকটে গফুৰৰ পৰিয়াল আৰু মহেশৰ জীৱনক বিপৰ্যস্ত কৰে।
কিন্তু গীতটোৱে সেই কাহিনী পুনৰ কোৱা নাই। ইয়াৰ সৃষ্টিশীল পদ্ধতি বেলেগ। গল্পৰ চৰিত্ৰক নতুন সময়ৰ মাজলৈ লৈ আহি প্ৰশ্ন কৰা হৈছ-- সময় সলনি হ’ল, কিন্তু গফুৰ-আমিনাৰ দুখ সলনি হ’লনে?
“দেশ তো স্বাধীন” --তাৰ পাছতো?
গীতটোৰ আটাইতকৈ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ অংশ ইয়াতেই।
ঐতিহাসিক শোষণৰ পুৰণি ৰূপ নাই। জমিদাৰ নাই। বৰ্গীৰ আক্ৰমণ নাই। দেশ স্বাধীন। কিন্তু মানুহৰ জীৱনত হাহাকাৰ আছে। গীতিকাৰে স্বাধীনতাৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থ আৰু সাধাৰণ মানুহৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বাস্তৱৰ মাজত এটা প্ৰশ্নচিহ্ন থিয় কৰাইছে।
মূল গীতত এই দ্বন্দ্বটো সংক্ষিপ্তভাৱে এনেদৰে আহে--
“নেইতো জমিদার
তবু এ-দেশ জুড়ে নিত্য হাহাকার...”।
এই দুই পংক্তিৰ মাজতেই গীতটোৰ সামাজিক বক্তব্যৰ কেন্দ্ৰটো ধৰা পৰে।
স্বাধীনতা আহিল।
-- গফুৰৰ জীৱনত সলনি হ’ল নে?
-- আমিনাৰ জীৱন কিমান সলনি হ’ল?
-- মহেশৰ ভাগ্য কিমান সলনি হ’ল?
এই প্ৰশ্নবোৰৰ কোনো প্ৰত্যক্ষ উত্তৰ গীতটোৱে নিদিয়ে। মাথো "প্ৰশ্ন" এৰি দিয়ে, শ্ৰোতাৰ সন্মুখত।
ভূপেন হাজৰিকাৰ বাংলা গীতৰ ইতিহাসত শিৱদাস বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ স্থান বিশেষ। ‘আমি এক যাযাবর.,’, ‘মানুষ মানুষের জন্যে...’, ‘গঙ্গা আমার মা পদ্মা আমার মা...’, ‘সবার হৃদয়ে রবীন্দ্রনাথ চেতনাতে নজরুল...’, ‘শরৎবাবু খোলা চিঠি দিলাম তোমার কাছে...’ আদি গীতৰ গীতিকাৰ হিচাপে শিৱদাসৰ নাম উল্লেখযোগ্য। ‘কালি ও কলম’ত বিভূতিভূষণ মণ্ডলৰ শিৱদাস বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ জীৱন আৰু গীত সম্পৰ্কীয় লেখাত ভূপেন হাজৰীকাৰ সৈতে তেওঁৰ সৃষ্টিশীল সম্পৰ্ক বিশেষভাৱে আলোচিত হৈছে।
লেখাটোত উল্লেখ কৰিছে-- শিৱদাস বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ কথা আৰু ভূপেন হাজৰিকাৰ শিল্পীসত্তাৰ সমন্বয়ত বাংলা আধুনিক গীতৰ এটা উল্লেখযোগ্য অধ্যায় গঢ় লৈ উঠিছিল।
‘শরৎবাবু খোলা চিঠি দিলাম তোমার কাছে...’ সেই সহযোগিতাৰ এক বিশেষ নিদৰ্শন। ইয়াত শিৱদাসৰ সাহিত্যিক কল্পনা আৰু সামাজিক দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে ভূপেনৰ কণ্ঠ মিলিছে। সুৰ দিছে অংশুমান ৰায়ে।
[‘শরৎবাবু খোলা চিঠি দিলাম তোমার কাছে...’ গীতটো ‘আমি ভালবাসি মানুষকে’ এলবামৰ অন্তৰ্গত। বৰ্তমান ছাৰেগামা-সম্পৰ্কীয় গীতৰ তালিকাত গীতটো এই এলবামৰ সৈতে সংৰক্ষিত হৈ আছে। আন এটা সংগীত-তালিকাত এলবামটোৰ প্ৰকাশৰ তাৰিখ ৩১ ডিচেম্বৰ, ১৯৮৩ আৰু স্বত্ব-চিহ্নিতকৰণ (পি) ১৯৮৩ ছাৰেগামা ইণ্ডিয়া লিমিটেড বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। ‘মানসী বিদায়’ আৰু ‘ৰাত্ৰি তোমাৰ নাম’ আদি গীতৰ সৈতে আলোচ্য গীতটোও ভূপেন হাজৰিকাৰ নামত তালিকাভুক্ত হৈছে।]
ডিজিটেল এলবামৰ তালিকাত সাতটা গীতৰ নাম পোৱা যায়--
১. ‘শৰৎবাবু খোলা চিঠি দিলাম তোমাৰ কাছে...’
২. ‘একটি ৰঙিন চাদৰ...’
৩. ‘আগুন ভেবে যাৰে কাছে ডাকিনি...’
৪. ‘এখানে বৃষ্টি মুখৰ...’
৫. ‘ৰাত্ৰি তোমাৰ নাম...’
৬. ‘জীবনটা যদি অভিনয় হয়...’
৭. ‘মানসী বিদায়...’
মন্তব্যসমূহ
একটি মন্তব্য পোস্ট করুন