ৰেখাচিত্র,চিত্র, চিত্রনাট্য... /৬

১৩৪ মিনিট দৈর্ঘ্যৰ এখন ভাৰতীয় চিনেমা-'মন্থন'। শ্যাম বেনেগালৰ পৰিচালনা। গুজৰাট কো-অপাৰেটিভ মিল্ক মার্কেটিং ফেডাবেশন লিমিটেডৰ প্ৰযোজনা। ডঃ ভির্গেচ কুৰিয়েনৰ দুগ্ধ সমবায় প্রতিষ্ঠা আন্দোলন চিনেমাখনৰ মূল বিষয়বস্তু। কাহিনী ডঃ কুৰিয়েন আৰু বিজয় তেণ্ডুলকাৰৰ। কথাটো দৰাচলতে এনেধৰণৰ ডঃ কুৰিয়ানে শ্বেত বিপ্লৱক কেন্দ্ৰ কৰি গল্প এটা লিখি বিজয় তেণ্ডুলকাৰৰ ওচৰ চাপে। মনৰ কথা ব্যক্ত কৰে "ছায়া ছবি এখন নির্মাণ কৰিব পাৰিলে শ্বেত বিপ্লৱে আৰু বেছি মানুহক চুব। গতিকে ছায়া ছবিৰ বাবে গল্পটোৰ নাটক লিখি দিব চি লাগে।" অর্থাৎ চিত্রনাট্য লিখি দিব লাগে। আৰু চিত্রনাট্যখন লৈ শ্যাম বেনেগালৰ সৈতে আলোচনাত বহে "এই নাটকখনেৰে ছায়াছবি সম্ভৱনে? যদি সম্ভৱ নহয়, কেনেকৈ সম্ভৱ হ'ব চিন্তা কৰি মোক জনাওক। কেৱল বিষয়বস্তু সলনি হ'ব নোৱাৰে।'

-- শ্যাম বেনেগালে সময় বিচাৰিলে। সময় দিলে। এমাহ পিছত "অংকুৰ" (১৯৭০), "নিশান্ত" (১৯৭৫) খ্যাত পৰিচালকগৰাকীয়ে ডঃ কুৰিয়ানক জনালে চিত্রনাট্য নতুনকৈ লিখাব লাগিব। শ্যম বেনেগালে ৰেখা আৰু বাক্যৰ সহায়ত বুজাই ক'লে-- আপুনি বিচৰা ছায়াছবিখনৰ বাবে এনে ধৰণৰ চিত্ৰনাট্যৰ প্ৰয়োজন হ'ব। অকণো চিন্তা নকৰাকৈ ডঃ কুৰিয়ানে ক'লে-- "আপুনি কৰক, যেনেদৰে কৰিলে কামটো হয়।"

শ্যাম বেনেগালে চিত্রনাট্য লিখাৰ দায়িত্ব দিলে বিজয় তেণ্ডুলকাৰকে। ডঃ কুৰিয়ানক কোৱাৰ দৰে ৰেখা আৰু বাক্যৰ আশ্ৰয় লৈ ক'লে-- মোক এনেধৰণৰ চিত্ৰনাট্য লাগে। কাহিনীয়ে এনেধৰণে নহয়, এনেধৰণে গতি কৰিব লাগে। এইখিনিতে অৱশ্যেই উল্লেখ কৰিব লাগিব-- শ্যাম বেনেগালৰ দ্বিতীয় পৰিচালনা "নিশান্ত"ৰো চিত্রনাট্য লিখিছিল নাট্যকাৰ তেণ্ডুলকাৰে।

মূল গল্পটোত তিনিটা "চৰিত্ৰ" নতুনকৈ গাঁথি দিলে, কাহিনী বিন্যাস কৰিলে। তেণ্ডুলকাৰে বেনেগালে দিয়া ৰেখা-বাক্যৰ "প্রাথমিক চিত্রনাট্য"ৰ আশ্রয়তে দুটা পর্যায়ত মূল চিত্রনাট্যখন লিখি উলিয়াইছিল। (উৎস: দৈনিক অকিলা/ ডঃ ভির্গেচ কুৰিয়েনৰ সাক্ষাৎকাৰ) --শ্যাম বেনেগালে প্ৰথম খন চিনেমা "অংকুৰ" পৰিচালনা কৰিছিল নিজৰ চিত্ৰনাট্যৰে। সংলাপ: সত্যদেৱ ডুবে। এই চিনেমা খনৰ লগতে "নিশান্ত" (১৯৭৫), "মন্থন" (২৯৭৬), আৰু "ভূমিকা"ৰে (১৯৭৭) শ্যাম বেনেগালে ভাৰতীয় চিনেমাৰ এটা নতুন শৈলী যে নিৰ্মাণ কৰিছে সন্দেহ নাই। চিনে-পণ্ডিত সকলে এই নতুন শৈলীৰ নাম দিছে-- "মধ্যম চিনেমা" ("Middle Film" of India)। পৰিচালক গৰাকীয়ে কিন্তু এই কথা মানি লোৱা নাছিল। পৰিচালক গৰাকীৰ মতে-- কাহিনী-ৰেখা, বিষয়-বস্তুৰে আকাৰ দিয়া চিত্ৰনাট্যই পৰিচালকক বাট দেখুৱাই; সেই বাটেৰে, চিত্ৰগ্ৰহণকাৰীৰ চকুৰে চাই গৈ থাকোতে "শৈলী"ৰ আকাৰ লয়। "শৈলী"ৰ বিশেষ নাম থাকিব পাৰে বুলি মই বিশ্বাস নকৰো। 

--শ্যাম বেনেগালৰ মতে, চিনেমাৰ চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী পৰিচালকৰ সোঁহাত, চকু (director's eyes)।

শ্যাম বেনেগালৰ মতে চিনেমাৰ চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী পৰিচালকৰ সোঁহাত (right hand)।

--পৰিচলকগৰাকীৰ সোঁহাত আছিল গোবিন্দ নিহালনী। 

-- হয়, 'আক্রোশ' (১৯৮০)ৰ পৰিচালক। 'অর্ধ সত্য' (১৯৮৩), 'হাজাৰ চৌৰাছি কী মা' (১৯৯৮), 'দৃষ্টি' (১৯৯০), 'আঘাত' (১৯৮৫), 'দ্রোহকাল' (১৯৯৪), 'তক্ষক' (১৯৯৯), 'দেৱ' (২০০৪), 'সংশোধন' (১৯৯৬), 'পার্টী' (১৯৮৪)ৰ পৰিচালক গোবিন্দ নিহালনী। অলপতে পৰিচালক সুধীৰ মিশ্ৰই প্ৰশ্ন কৰিছিল-- "why movie buffs had forgotten one of the pillars of Indian parallel cinema, Govind Nihalani..."

--নোৱাৰে, চিত্ৰৰসিকে পাহৰিব নোৱাৰে কেমেৰাৰ ভাষাৰ দক্ষ প্ৰয়োগকাৰীগৰাকীক, চিনেভাষা বিজ্ঞানীগৰাকীক। এইগৰাকী পৰিচালকে চিত্রনাট্য ফ্ল'ৰত মুহূৰ্ততে সলায় বুলি কোৱা হয়। কাৰণ? -- হয়তো সুযোগ বুজি চিনেভাষা প্রয়োগৰ সুযোগ লয়। প্রসংগক্রমে পৰিচালকগৰাকীয়ে কৈছিল-- 'চিত্রনাট্য ৰচনা কামটো মোৰ বাবে সহজ কাম নহয়। আৰু মোৰ মনৰ ভাষা পঢ়ি মই বিচৰা ধৰণে চিত্রনাট্য এখন লিখি দিয়া কামটোও সহজ নহয়। গতিকে কি হয়, মই বিচৰা ধৰণে 'গল্প'টোক চিত্ৰনাট্যৰ আকাৰ দিয়ে। সেয়া স্বাভাবিক। আৰু চিত্ৰগ্ৰহণৰ সময়ত চিত্রনাট্যখনৰ ব্যৱহাৰ মই ভবা ধৰণে কৰো। কথটো এনে ধৰণে ক'ব পাৰো --চিত্রনাট্যই মোক বাট দেখুৱায়। বাটেৰে কেনেদৰে আগবাঢ়িম সেয়া মই ঠিক কৰো। গাড়ীৰে নে খোজ কাঢ়ি আগবাঢ়িম, সেই সিদ্ধান্ত কেৱল মোৰ। প্ৰায়ে এনে হয়, চিত্রনাট্যকাৰে কাহিনী সংলাপৰ সহায়ত আগবঢ়াই নিছে, মই সংলাপৰ সলনি কেমেৰাৰ ভাষাক গুৰুত্ব দিছো। মোৰ চিনেমাৰ বাবে যিহেতু ময়ে কেমেৰা চলাওঁ মুহূৰ্ততে সলনি কৰা কামটো সহজতে হয়।" (উৎস: Cinema Express)

গোবিন্দ নিহালনীয়ে 'তক্ষক'ৰ চিত্ৰনাট্য নিজে লিখিছিল। ১৬১ মিনিট দৈৰ্ঘ্যৰ চিনেমাখন চিত্রনাট্যত আছিল মাত্র ৮০ মিনিটৰ। সাপ্তাহিক চিনেমাকেন্দ্রিক আলোচনী 'Mangala'ত পঢ়িছিলো-- চিত্রনাট্যখনত কেৱল সংলাপ অংশহে লিখিছিল। কেমেৰা কেন্দ্ৰিক কামবোৰ পৰিচালকগৰাকীয়ে পর্যায়ক্রমে ফ্ল'ৰলৈ যোৱাৰ আগে আগে কৰিছিল চিত্ৰগ্ৰহণকাৰীৰ সৈতে আলোচনা কৰি। চিনেমাখনৰ চিত্ৰগ্ৰহণ পৰিচালকগৰাকীয়ে কৰা নাছিল। কৰোৱাইছিল সন্তোষ শিৱনৰ হতুৱাই। --হয়, 'Halo', 'Story of Tiblu', 'The Terrorist', 'Malli', 'Asoka', 'Anandabhadram', 'Navarasa', 'The Mistress of Spices', 'Prarambha', 'Before the Rains', 'Urumi' আদিৰ পৰিচালক সন্তোষ শিৱন। পৰিচালকগৰাকীৰ প্ৰথম পৰিচয় চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী আৰু অভিনেতা।