|| “সংবাদ নে বক্তব্য?—নিৰ্বাচনী সময়ত সাংবাদিকতাৰ সংকট আৰু সত্যৰ প্ৰশ্ন ||
--উৎপল মেনা
“নিৰপেক্ষতা”, “সাহস” আৰু “জনস্বাৰ্থ”—এই তিনিটা ধাৰণাই সাংবাদিকতাৰ বৌদ্ধিক কাঠামো গঢ়ে। এইবোৰ আমি বহুদিন ধৰি পঢ়ি আহিছোঁ, বুজি আহিছোঁ। আজিৰ সময়ত, সংবাদ মাধ্যমত পক্ষপাতিত্বৰ অনুভৱ বেছি তীব্ৰ হোৱাৰ সময়ত, বহু ক্ষেত্ৰত ৰাজনীতি আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ সীমাৰেখা অস্পষ্ট হৈ পৰা সময়ত, এই ধাৰণাবোৰ পুনৰ ভাবি চোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছোঁ। অসম বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ সময়ত এই অনুভৱটো বিশেষকৈ তীব্ৰ হৈছিল—য’ত বহু সংবাদ মাধ্যমে অনুসন্ধানমূলক দিশটো একাষৰীয়া কৰি কেৱল নেতাসকলৰ বক্তব্য প্ৰচাৰত সীমাবদ্ধ হৈ থকা যেন দেখা গ’ল। সেই মুহূৰ্তত এটা প্ৰশ্ন স্বাভাৱিকভাৱে উঠে—সংবাদ মাধ্যমে নিজৰ ৰাজনৈতিক অৱস্থান নিৰ্বাচন কৰিছে কৰিছে নেকি? “নিৰপেক্ষতা” এতিয়া কেৱল এক আদৰ্শ, বাস্তৱ নহয় নেকি?
আমাৰ ধাৰণাত, প্ৰথমে এইটো মানি ল’ব লাগিব যে “নিৰপেক্ষতা” নিজেই এক জটিল আৰু বিতৰ্কিত ধাৰণা। পৰম্পৰাগত সাংবাদিকতাই বস্তুনিষ্ঠতা আৰু বিষয়নিষ্ঠতাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে যদিও, বাস্তৱত এই আদৰ্শ সম্পূৰ্ণভাৱে পালন কৰা কিমান সম্ভৱ, সেইটো সদায়েই প্ৰশ্নৰ বিষয়। আমেৰিকান সাংবাদিক, লেখক, আৰু ৰাজনৈতিক মন্তব্যকাৰী ৱাল্টাৰ লিপমেনে কৈছিল—“সাংবাদিকতাত সত্য কোৱা আৰু অসত্যক লজ্জিত কৰাতকৈ উচ্চ কোনো নীতি নাই।” এই কথাই সাংবাদিকতাৰ নৈতিক কেন্দ্ৰবিন্দু স্পষ্ট কৰে—সত্যনিষ্ঠতা। কিন্তু সমসাময়িক মিডিয়া তত্ত্বই দেখুৱাইছে যে সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষতা প্ৰায় অসম্ভৱ; কাৰণ প্ৰতিটো সংবাদ নিৰ্বাচন, গঠন আৰু উপস্থাপনৰ মাজতেই কিছুমান মূল্যবোধ অন্তৰ্নিহিত হৈ থাকে। অৰ্থাৎ, সংবাদ কেৱল বাস্তৱৰ প্ৰতিফলন নহয়; ই এক ব্যাখ্যাযুক্ত ৰূপ।
নিৰ্বাচনৰ সময়ত এই বিষয়টো আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে। এই সময়ত সংবাদ মাধ্যম কেৱল তথ্য প্ৰচাৰৰ মাধ্যম নহয়; ই গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ। জনমত গঠন, ৰাজনৈতিক জবাবদিহিতা আৰু ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ—এই সকলো ক্ষেত্ৰতেই সংবাদ মাধ্যমৰ ভূমিকা কেন্দ্ৰীয়। সেয়ে এই সময়ত প্ৰতিটো সংবাদ, প্ৰতিটো শিৰোনাম আৰু প্ৰতিটো বিশ্লেষণেই ভোটাৰৰ চিন্তা আৰু সিদ্ধান্তত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
সাংবাদিকতাৰ প্ৰথম আৰু মৌলিক নীতি হৈছে সত্যনিষ্ঠতা। কিন্তু “সত্য” কোনো সহজ, একমাত্ৰিক বস্তু নহয়; ই তথ্য, প্ৰসঙ্গ আৰু ব্যাখ্যাৰ সমন্বয়ত গঢ়ি উঠে। সেইবাবে কেৱল খবৰ প্ৰচাৰ কৰাটোৱেই যথেষ্ট নহয়; বৰং তথ্যৰ প্ৰামাণিকতা নিশ্চিত কৰা, একাধিক উৎসৰ সৈতে মিলাই চোৱা, আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ তথ্যৰ পৰা সত্য পৃথক কৰা—এইবোৰো সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। নিৰ্বাচনৰ সময়ত ভুৱা খবৰ আৰু উদ্দেশ্যমূলক অপপ্ৰচাৰৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়, সেয়ে fact-checking কেৱল প্ৰয়োজনীয় নহয়, একেবাৰে বাধ্যতামূলক দায়িত্ব হৈ উঠে।
সংবাদ মাধ্যমৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা হৈছে জনসাধাৰণক তথ্যভিত্তিক সচেতনতা প্ৰদান কৰা। কেৱল উত্তেজনামূলক ৰাজনৈতিক ঘটনাৰ বৰ্ণনা নহয়; বৰং প্ৰাৰ্থীৰ নীতি, প্ৰতিশ্ৰুতি, অতীতৰ কাৰ্যকলাপ আৰু স্থানীয় সমস্যাসমূহৰ ওপৰত গভীৰ বিশ্লেষণ জনসাধাৰণক সচেতন সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰে। এই অৰ্থত সংবাদ মাধ্যম এক “জন-শিক্ষক”ৰ ভূমিকা পালন কৰে।
তৃতীয়তে, সাংবাদিকতাৰ এক অবিচ্ছেদ্য দায়িত্ব হৈছে ক্ষমতাৰ ওপৰত নজৰ ৰখা। ব্ৰিটিছ ঔপন্যাসিক, প্ৰবন্ধকাৰ, সাংবাদিক আৰু সমালোচক
জর্জ অৰৱেলৰ বিখ্যাত উক্তি—“Journalism is printing what someone else does not want printed”—এইখিনিত বিশেষভাৱে প্ৰাসংগিক। সাংবাদিকতাৰ সাৰাংশই হৈছে সেইবোৰ সত্য প্ৰকাশ কৰা, যিবোৰ শক্তিশালী পক্ষই লুকুৱাব খোজে। এই দায়িত্ব কেৱল চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰতেই নহয়; ৰাজনৈতিক দল, কৰ্পোৰেট শক্তি আৰু অন্যান্য প্ৰভাৱশালী গোটসমূহৰ ক্ষেত্ৰতো সমানভাৱে প্ৰযোজ্য।
এইখিনিতে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা বুজা আৱশ্যক—নিৰপেক্ষতা মানে সকলো পক্ষক সমানভাৱে স্থান দিয়া নহয়। যদি কোনো পক্ষই তথ্যগতভাৱে ভুল বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য আগবঢ়ায়, তেন্তে “সমতা”ৰ নামত সেই ভুলকো সমান মৰ্যাদা দিয়া সাংবাদিকতাৰ দায়িত্ব নহয়। বৰং সত্য আৰু জনস্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াটোৱেই হৈছে নৈতিক সাংবাদিকতাৰ মূল ভিত্তি।
শেষত আহে “সাহস”। সাধাৰণ অৰ্থত সাহস মানে শাসক পক্ষৰ বিৰুদ্ধে থিয় হোৱা বুলি ধৰা হয়, কিন্তু বাস্তৱত সাহসৰ অৰ্থ অধিক বিস্তৃত। ই হৈছে যিকোনো ধৰণৰ ক্ষমতা—ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক বা সামাজিক—ৰ বিৰুদ্ধে সত্যৰ পক্ষে অটল থকা। এইখিনিত পুনৰ জর্জ অৰৱেলৰ চিন্তাধাৰাই এই কথাই স্পষ্ট কৰে যে সাংবাদিকতাৰ মূল সাৰ হৈছে সেই তথ্য প্ৰকাশ কৰা, যাক শক্তিশালী পক্ষই লুকুৱাব খোজে। সেয়ে সাহস কেৱল বিৰোধিতাত নহয়; ই সমান, ন্যায়ভিত্তিক আৰু সত্যনিষ্ঠ সমালোচনাত নিহিত।
শেষত ক’ব পাৰোঁ, সাংবাদিকতা কেৱল এটা পেছা নহয়; ই এক নৈতিক দায়িত্ব, এক গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিশ্ৰুতি। “নিৰপেক্ষতা” যদি সম্পূৰ্ণ বাস্তৱ নহয়ো, তথাপিও “সত্যৰ পক্ষে ন্যায়সংগত অৱস্থান” লোৱাটো সাংবাদিকতাৰ মূল আদৰ্শ হৈ থাকিব লাগিব। যেতিয়া সংবাদ মাধ্যম অনুসন্ধানৰ সলনি কেৱল বক্তব্যৰ বাহক হৈ পৰে, তেতিয়া গণতন্ত্ৰৰ ভিতৰখনেই দূৰ্বল হৈ পৰে। সাহস, এইখিনিতে, কেৱল প্ৰতিবাদ নহয়; ই হৈছে অস্বস্তিকৰ সত্যৰ পক্ষে অটল থকা এক বৌদ্ধিক সততা। আৰু জনস্বাৰ্থ—সেইটো কেৱল এক শ্লোগান নহয়; ই সাংবাদিকতাৰ চূড়ান্ত পৰীক্ষা।
আজিৰ সময়ত আমাৰ প্ৰশ্ন “সংবাদ মাধ্যম নিৰপেক্ষ হয় নে নহয়?” নহয়। “সংবাদ মাধ্যমে সত্যৰ পক্ষে থিয় আছে নে নাই?”—এই প্ৰশ্নটোৱেই অধিক প্ৰাসংগিক।
মন্তব্যসমূহ
একটি মন্তব্য পোস্ট করুন